Frå Utgåve 4-16
Skrive av Sturla Pilskog

Det sensitive mennesket

Eg har eit barn som ofte er lei seg, bekymra og frustrert. Eg kan sjå det i han kvar dag. Korleis er det å leve med sensitive menneske?

 

Det skjøre, det skrøpelege, det sjølvmedvitne som av og til går så langt at det vert sjølvforakt, det prega barnet mitt allereie då han var eit par år gamal. Og no, fire år, seier han: «Det er ikkje noko kjekt å vere menneske. Eg vil så gjerne vere ein fugl.»

Sin eigen verste fiende, det er det han er. Eller er det meg, oss, alt og alle rundt han? Ein kan ikkje flyge vekk, tenkjer eg, vekk ifrå livet, det som kan vere så vanskeleg, men som også kan vere så vedunderleg, berre ein finn ut av det. Og så er han berre fire år gamal. Men kva veit vel ein fireåring om livet?

Eg skal skrive om det overmottakelege, oversanselege, kjenslestyrte, avventande, det sensitive mennesket. Korleis kan ein leve med ein altoverskyggande sensitivitet til omverda? Og attpå til gjere det til ein fordel?

 

Det vanskelege barnet

Det tek tid: å forstå kven ein er, og dernest handtere situasjonar på ein best mogleg måte til kvar tid, i kvar ein setting. Vi har prøvd å vere med på det som dei fleste andre foreldre og barn er med på. Aldri har det stått så klart for oss som den gongen han var tre år og mor ville ta han med på eit barneløp i parken i byen. Eit hyggeløp mot mobbing, attpå til ramma inn av musikk med kjendisar frå barne-TV. Ho hadde gledd seg, ville så gjerne få ei god oppleving saman med dei andre i mødregruppa. Barn med løpeshorts og startnummer på brystet kom til frå alle kantar. Det var då det byrja. Ikkje søren om han skulle ha noko startnummer på.

Han heldt seg tett på mor. Eller meg. Då det byrja å skråle frå scena med musikk, klapp og dans, ville han lenger bak i rekkene. Og då hundrevis av glade, små barneføter gjorde seg klare til å springe den vesle runden i parken, byrja han i staden å grave i jorda, bokstavleg tala, midt i flokken stod guten og grov i den tørre jorda med berre hender. Så vi sette oss like greitt ned og grov i jorda saman med han, som om vi prøvde å finne inn til ein annan realitet enn den vi stod i. Jau, han var ein fugl, men ikkje ein som kunne flyge sin veg.

Ord som ofte vert tekne i bruk om sensitive barn, er at dei er sjenerte, skye, inneslutta, reserverte, engstelege. Ord som det er knytt noko negativt til, ord som gjer dei sensitive barna til eit problem. Han gjer ikkje som alle andre, og dermed må det vere noko gale? Seinare i livet kjem det kanskje andre ord til. Ein outsider? Original? Raring? Einstøing? Menneske som reagerer annleis overfor den vanlege kulturen, vert raskt stempla som underlege.

Han gjer ikkje som alle andre, og dermed må det vere noko
gale? Seinare i livet kjem det kanskje andre ord til. Ein
outsider? Original? Raring? Einstøing?

Teoriane om barns temperament har tradisjonelt gått i same lei, karakterisert som noko hemmande. Barna er vanskelege, sjenerte, langsame, tilbakehaldne, avventande og reaktive. Ein har sett på slik åtferd som noko biologisk, medfødt, og noko som ein ved påtrykk og rett oppseding kan fjerne, ein feil som kan fiksast gjennom å stille krav til barna: Dei skal utfordrast, høgt og lågt, og berre slik kan dei lære å verte robuste. Motsett har ein ofte sett på vanskeleg åtferd som eit resultat av manglar i barneoppsedinga. Kvifor er det slik at vi ser på reserverte og sårbare barn som noko negativt, medan vi klappar i hendene til barn som er mindre påverka av motgang, og som er lett tilpassingsdyktige? Har eg eit vanskeleg barn?

Parkepisoden var trass alt ei stille markering frå hans side, altfor ofte gjekk han derimot opp i flammar. Han kunne stå i folkemengda og skrike ut i frustrasjon. Vi kunne sjølve ende der ute, eller så gjekk vi på tå i redsel for å trakke på miner. Det vi ikkje visste då, var at episoden i parken seinare skulle vise seg å vere ein del av løysinga.

Det første året gjekk som det vel går i dei fleste familiar, vi bar han rundt, trøysta han når han gret, naut livet som foreldre når han endeleg sov, og smilte og lo når vi fekk augekontakt. Det andre året gav meir direkte episodar til ettertanke. Frustrasjon og dernest sinne kom meir fysisk til overflata, gjennom skriking, rop og slag.

Sett i ettertid veit vi at han hadde det med seg frå dag ein. Han som nekta å sove i sjukehuset si steriliserte krybbe, medan dei andre babyane sov i ro. Han som skreik på grunn av dei skarpe røyrlysa i sjukehusgangane, og kvar gong han møtte dagslyset.

 

Arven

Det starta med ein tilfeldig notis i eit tilfeldig vekeblad på eit tilfeldig venterom. Det var ho som oppdaga notisen, tok teksta innover seg og sende eit bilde av han til meg: «Høgsensitive barn er eit nytt omgrep som skildrar barn med eit særleg kjenslevart sanseapparat (...) barn som er svært kjenslevare overfor stemningar, inntrykk, forandring, lydar, lys og sinnstilstandar (...) og resultatet er at dei lett vert overstimulert.»

Vi vart nysgjerrige, mest fordi vi trong hjelp til å forstå han, så vi betre kunne handtere han, hjelpe han. Vi byrja å lese oss opp, og vi gjekk på eit par introduksjons- og opplysningsmøte som vi kom over. Personlegdomstesten med eit utal spørsmål, testar som ein eigentleg har sett seg imot på førehand: Blir barnet ditt lett påverka av andre sitt humør? Er barnet ditt ein perfeksjonist? Klagar barnet ditt over den minste form for lukt? Utfører barnet ditt best oppgåver når der ikkje er framande til stades? Har barnet ditt problem med å vere på bråkete stadar? Klagar barnet ditt på klede som klør, saumar i sokkane og/eller merkelappar mot huda?

Det er som om puslespelbrikkane endeleg er ved å falle på plass. Mor skal ikkje eingong sleppe ut eit lite sukk før han spør ho kva som er gale, han kastar frå seg teikningar som ikkje blir som han hadde tenkt seg. Ja, det luktar dårleg, seier han når mora tek ein tyggegummi i munnen, sjølv frå fleire meters avstand. Ja, når han skal teste nye ting, går han inn i eit anna rom eller ber oss sjå ein annan veg. Han held seg for øyra når han vert levert om morgonen i den bråkete barnehagen. Og ja, vi har klipt vekk alle merkelappane på skjorter og genserar.

Vi les at det er arveleg, at det er stort sannsyn for at ein av foreldra også er sensitive. Vi kikar på kvarandre, og vi forstår båe kor det kjem ifrå. Sjølv om eg aldri tidlegare hadde leita etter noko svar på mine eigne personlege utfordringar og frustrasjonar opp gjennom åra, var det som om noko sårt endeleg fall på plass – også hos meg.

Ifølgje den amerikanske forskaren Elaine Aron har bortimot 20 prosent av folkemengda i verda ei eller anna form for sensitivitet som er med på å prege kvardagen vår. Men det er ingen diagnose, heller eit naturleg trekk i personlegdomen, seier ho. Aron ynskjer å snu på det heile, og forkastar ord og nemningar som sky, inneslutta, engsteleg. I staden gir ho den sensitive personlegdomen ei positiv kraft. Aron søkte i si tid ei meir presis skildring som kunne gi oss nye måtar å sjå og tenkje om sensitiviteten.

Forskinga til Aron – og fleire med ho – viser at personar med høg grad av sensitivitet har eit nervesystem som registrerer dei finare nyansane i kvar situasjon ein står i, og at hjernen handsamar informasjonen meir grundig. Ho skriv at dette er menneske som er fødde med eigenskapane til å legge merke til fleire ting i omgivnadane, dernest tenkje djupare gjennom dei, før dei handlar. I motsetnad til dei som legg merke til færre ting og som handlar hurtig og impulsivt. Og så avsluttar ho det heile med å stille eit viktig spørsmål: Treng det nødvendigvis vere gale?

I lang tid trudde eg svaret var «ja». Sensitiviteten har vore eit trekk ved personlegdomen min som har gjort meg usikker og redd, ofte engsteleg for at nokon skal sjå tvers gjennom tankane og kjenslene mine. Å verte irettesett kan vere som eit jordras. Kritikk og korrigeringar har eg aldri tolt særleg bra. På den andre sida: Ros kan òg vere vanskeleg å handtere. Eg vil gjerne vere flink, dyktig, men har alltid hatt vanskar med å vise det, eller å fortelje noko godt som har skjedd meg, fordi eg kjenner at sjølvskrytet lyser rett gjennom meg, ei slags forakt for eiga stoltheit. Eller alminnelege sosiale hendingar. Ein prat på ein kafé eller restaurant kan vere tortur. For høg musikk, klirringa frå bestikk og glas, samtalane som går i eitt, ikkje berre frå mitt bord, men også frå nabobordet, baren, ei dør som går opp og att, nokon som ler i eit hjørne.

Det heile slit på konsentrasjonen. Eg vert fort trøytt, vil heim, sove, men når eg først kjem heim, får eg heller ikkje ro fordi lydane og samtalane ikkje slepper taket, men sit i meg og må kvernast gjennom maskineriet, ord for ord. Kva var det han sa? Kva var det eg sa? Kva var det eigentleg eg burde ha sagt? Kvifor trekte han på augebrynet, kvifor såg ho ein annan veg? Dei minste blikk har eg tolka i min eigen disfavør. Om eg likevel klarer å sovne, er det berre for å vakne att nokre timar seinare. Hjernen arbeider dag og natt.

 

Stressamfunnet

Eg har sett på det heile som ei svakheit. Ei kjensle av dårleg sjølvbilde? Kor mange gongar har eg ikkje teke meg sjølv i å vere patetisk til det sjølvutslettande. Ta deg saman, gut. Og no står han der. Fireåringen. Eg ser det i han. Kvar dag. «Berre han ikkje vert som meg!» Eg forbannar sanseapparatet. Forbaska sensitivitet. Korleis skal eg kunne vere sterk for han der eg sjølv er svak?

Eg hugsar klare episodar frå barndomen. Eg er åtte år gamal, på middagsbesøk hos framande folk. Vi skulle ete med bestikk som eg ikkje kunne ta i munnen, metall med bitte små svarte flekkar på. Korleis kunne alle dei andre sitje rundt bordet og ete utan problem? Eg torde ikkje seie ifrå, redd for å såre dei. Kanskje ville dei forstå at eg ikkje likte bestikket, eller endå verre, maten? Seinare har eg utvikla min eigen teknikk i slike høve, berre tennene kan røre maten, men teknikken er sofistikert, for lyden av metall som møter tenner, kan også vere prekær. Likeins har eg aldri brukt smykke. Å skrive ordet – smykke – gjer meg dessutan dårleg.

Ord som ofte vert tekne i bruk om sensitive barn,
er at dei er sjenerte, skye, inneslutta, reserverte,
engstelege. Ord som det er knytt noko negativt til.

Og så er eg kanskje tolv. Heile fotballaget får nye overtrekksdrakter. Tilskodarane på Sunnmøre sine lokale fotballbaner må ha stussa den sesongen i 93 der dei såg smågutelaget som varma opp med like overtrekksdrakter, bortsett ifrå ein, han idioten som sprang fram og tilbake i sin eigen kolleksjon. Fordi han syntest laget sine drakter var uuthaldelege mot den sensitive huda.

Opplevingane sit klistra i meg, både kroppsleg og psykisk. «Slik har du vore i alle år», seier mor mi. «Du ville alltid gjere det på din eigen måte, og sånn var det.»

Kva slags minne vil sitje att i guten min? Er det minnet av faren som vart lei og sint fordi han alltid klaga over sokkane som ikkje sat ordentleg på? Eller er det besøket hos halslegen, som kalla gutungen slem fordi han ikkje ville uttale orda og lage lydane legen bad om, i redsel for å feile?

Kvifor tek eg slik på veg i dag, både på vegner av han og meg sjølv? Kanskje er det tida. Fokuset på det sjølvmedvitne. At alle skal bli til noko. Helst noko stort noko. Kanskje er det internett. Vi søker dag og natt etter svar, som om fasiten finst på side tre i eit Google-resultat. Kanskje var det meir plass til å vere annleis før. Eller kanskje har det forsterka seg, frå generasjon til generasjon? Eg ser det i mor mi òg. Sensitiviteten. Og i bror min. Men dei tenkjer ikkje over det, eller brukar ikkje tid og krefter på det på same måte som eg gjer.

Nei, det er måten han avreagerer på. Der eg vart stille og avdempa, vert han sint og utagerande. Difor har eg ikkje kunna sjå det i ein større samanheng, at utfordringane vi begge står i, kjem frå den same staden, at vi begge faktisk treng tid til å merke og tenkje over ting. Vi kan ikkje handle raskt. Er det plass til oss i eit samfunn som på mange måtar applauderer det omgjengelege og handlekraftige, det hardhuda og kyniske samfunnet der ein vert bombardert med inntrykk, og det meste går i full fart framover?

Internett. Nyheitsmating. Sosiale medium. Det står i namnet. Sosial. Eit høgt aktivitetsnivå, der ein får anledning til å meine noko om noko eller nokon. Heile tida. Facebook, nettet sit svar på New York, eller Tokyo, der det skjer noko rundt ein til alle døgnets tider. Ein montasje av videoar, bilde, musikk, meiningar, skuldingar, mjuke og harde ord om kvarandre. TV-en som fløymer over av reality-program som favoriserer det impulsive. Til og med mitt eige felt, dokumentarsjangeren, følgjer etter. NRK leitar etter ekstroverte dokumentarar. Kva er eigentleg det? Karakterar som gir av seg sjølve, som er liketil, som gir blanke i alt og alle rundt seg, som går eine og åleine for å verte såkalla vinnarar?

Kor i alt dette er det plass til han som står stille i bakgrunnen og ser an situasjonen, kanskje både ein og to og ti gongar, før han reagerer? Eit hurtig søk på jobbannonsar gir ord som omstillingsparat, fleksibel, ein skal ta hurtige avgjersler, vere initiativrik, effektiv, proaktiv (smak på den), trivast i ein hektisk kvardag og prestere i stressande situasjonar. Ikkje minst, ein skal ha drive.

 

Gode vekstvilkår

I ei dansk spørjeundersøking fortel menneske som ser på seg sjølv som høgsensitive, kva dagens utfordringar på ein arbeidsplass er. Dei nemner opne kontorfellesskap med sjansar for forstyrringar. At ein skal nå mykje på kort tid. Sjefar og/eller kollegaer som pressar på og er kritiske. At ein endar opp med å trekke seg ifrå diskusjonar og det offentlege rommet fordi det alltid er den høglydte som vinn fram. At ein heile tida skal kommunisere med andre menneske, og at ein i møtet med denne arbeidskulturen risikerer å miste både motivasjon og effektivitet. 

Og denne kulturen forplantar seg ned til barna si verd. Det institusjonelle livet med større og større einingar. Store og opne rom der det skjer noko rundt ein heile tida. Skuleverket som i dag legg vekt på det orale, å kunne leggje fram eit prosjekt i plenum. Politikarane sin draum er heildagsskulen. Og tradisjonen med å handsame alle likt, at alle skal gjennom den same mølla, kunne det same, på same tid.

Og så er det den store barnehagen der personalet spelar høg musikk i håp om å klare å overdøyve bråket frå ungane. Ein dag i barnehagen er hardt arbeid. Rundt oss spring foreldre og barn frå leikeplassen til fotballtrening og til musikkøving. Kor kan sensitive ungar få sjølvrespekt og sjølvtillit til å verte fullgode menneske med mot til å gå sine eigne vegar i all denne forvirringa? Kor er det gode rommet der dei kan få utvikle seg fritt frå andre sine krav og forventningar?

Kanskje er han den same som han alltid har vore? For vi
har kome til ei erkjenning: Det er måten vi ser han,
som er avgjerande.

Vi må tilbake til Aron. Og ho skriv noko som treffer ein nerve i meg. Ho skriv at mange sensitive personar strever etter å bli særleg makelause, eller fullkomne, om ein vil, nettopp for å kompensere for det ein oppfattar som ei svakheit. Ein umoglegskap som gir ein ryggsekk med altfor mykje ansvar. Eg er aldri nøgd. Eitt minus slår ti pluss.

Men oppdaginga om det høgsensitive mennesket gir òg gode nyheiter, fortel Aron. For det første, vi er ikkje åleine, ein er ikkje eit avvik. Problemet ligg i kulturen, eller samfunnet, og korleis vi verdset menneske med ulike trekk forskjellig. Aron viser til antropologen Margarat Mead, som seier at barn vert fødde med mange forskjellige trekk, likesom fargane på ein palett, men at kulturen oppmuntrar og dyrkar berre nokre av dei. Andre trekk og eigenskapar vert direkte motarbeidde, slik at det vert mindre variasjon blant vaksne personar.

Aron proklamerer at ein må sjå og oppdage dei sensitive trekka i tidleg alder, og gi dei gode vekstvilkår. Barn med sensitivitet er nemleg ikkje redde, dei treng berre meir tid på seg til å leggje merke til kva som skjer rundt dei, før dei handlar. Tusenvis av år med evolusjon har ikkje utsletta oss. Tvert imot. På same måte som hos dyra vil det vere mange fordelar for samfunnet om ein tek lærdom av dei sensitive eigenskapane til desse menneska – ikkje minst i politiske avgjersler. Desse trekka gjer, ifølgje Aron, høgsensitive personar til empatiske, kloke, intuitive, kreative, rettferdige og samvitsfulle menneske. Eigenskapar som eigentleg burde få meir plass i det offentlege rom.

Som evolusjonen tilseier, har nok dei høgsensitive menneska alltid eksistert, og truleg var det personar med hang til å tenkje djupe tankar som tok posisjonane som prestar i landsbyen, sjamanar, men som også vart plassert i gapestokken som hekser. Tru om ikkje Jesus var svært sensitiv? Seinare har menneske med sensitive trekk utdanna seg innanfor vitskap, vorte juristar, lærarar og medisinfolk – posisjonar og sektorar der ein kan operere åleine, og har tid til å tenkje gjennom moglegheitene før ein handlar. Men ifølgje Aron er dette posisjonar som i dag står i fare for å verte overtekne av dei andre – dei impulsive. Kan sensitive personar vere politikarar? Næringslivsleiarar? Legar?

I kunsten er det enno håp. Det er yrke der ein kan få utløp for rike, indre liv i forskjellige former og fargar, kanalar der ein kan få sortert inntrykka. Ikkje minst i litteraturen. Sherlock Holmes. Astrid Lindgren. Hovudpersonen i Jonathan Franzen si siste bok Renhet har klare sensitive trekk. Den rare og annleise jenta som vert ei slags heltinne, og som gir eit ørlite håp om ei betre og meir rettferdig verd. Korleis kan ein så gi plass til slike som ho, som han, i dagens samfunn?

Dei siste åra har det kome ein liten flaum av bøker på emnet, ei av dei siste, Sensitive barn i pedagogisk arbeid av Lise August. Det har kome nye og andre skildringar av sensitivitet, og ikkje minst andre nemningar. Antennebarn er eit godt alternativ. Aron sjølv er ikkje heilt nøgd med ordet sensitiv, som mange stader får negative konnotasjonar. Ho har såleis byrja å bruke faguttrykket «svært mottakelege personar». Eller signalsterke barn. Det dreier seg om korleis vi ynskjer å sjå dei sensitive, korleis vi ynskjer at dei skal stå fram for omverda.

 

Fuglen er fri

Eg byrja å skrive denne teksta for over eit halvt år sidan. Det er eigentleg i ein sensitiv si ånd. Hausten nærmar seg, og gutungen er snart fem år. Og for første gong på lang tid har vi gått gjennom ein lengre periode der gutungen har vore i svært godt humør. Der vi før såg ein gut med store problem, ser vi i dag ein gut med stort pågangsmot. Men kanskje er han den same som han alltid har vore? For vi har kome til ei erkjenning: Det er måten vi ser han, som er avgjerande. I dag veit vi betre korleis vi skal handtere han og støtte han. Og vi ser og gir masse plass til det han treng og likar.

Vi har gjennomført vanskelegare val, så som å flytte han ifrå ein barnehage, den overfylte og bråkete, til den vesle med nærleik til skogen og pedagogar som forstår og ser han. Det beste valet nokosinne. Ikkje minst har vi erfart dei andre romma vi vert nøydde til å velje vekk, alt frå store bursdagar til tivoli og overfylte butikkar. I dag er vi glade og nøgde om vi kjem oss ein tur i symjehallen ein søndag morgon.

Det var også etter ein slik tur vi gjekk forbi ein liten leikeplass på veg heim. Ein annleis leikeplass, utan dei tradisjonelle stativa, i staden oppbygd av små og store trestubbar. Ved ein slik stubbe sette han seg ned og byrja å leike, fann atter ein gong fram pinnar og små steinar som han la på stubben. Som i ein film stengde han ute omverda, og han var sin eigen regissør i ei forteljing med ingrediensar frå kvardagens inntrykk, utfordringar, dilemma og draumar. Pinnane var kondorar, og småsteinen var åtsel. Kondorane kunne flyge frå stubbe til stubbe, og gjennom leiken og historieforteljinga var han fri, fri som fuglen. Og den stolte faren stod i bakgrunnen og kika på med eit stort smil.

Og kanskje er pausar frå livet sjølve livet? For det er akkurat her det veks fram eit vakkert menneske. Han har i ein alder av fire år allereie forstått og funne sin kanal. Eg prøver å finne min, i ein alder av 35. Han har vist meg veg, og eg har forstått at det eg alltid har sett på som noko svakt, i røynda er ein styrke. Berre eg aksepterer det, berre det vert brukt på rette måten, berre omverda gir oss tid og plass. Det siste er også vårt eige ansvar: å tore å leve livet til fulle, også i det offentlege rommet.

Kanskje er eg som sensitiv enno eit barn, for hadde berre nokon også sagt til meg: Høyr her, Sturla, dette er flott, men no vert eg nøydd til å fortelje deg noko keisamt, noko kjipt noko, så hadde eg vore førebudd med filteret på som dei fleste andre har, og såleis er eg sikker på at ti pluss til slutt ville slå det eine minuset. Eg burde også i vaksen alder heilt naturleg kunne velje vekk den allmenne samfunnstrøya og lage min eigen kolleksjon, akkurat som ved fotballdraktepisoden den gongen eg var tolv.

For liksom han har eg også masse idear og historier som eg må gi liv til gjennom ein eller annan kanal. Og kanskje nett difor er denne teksta så viktig for meg. Og for han. 

 

Tyinvegen 27
2900 Fagernes
knut@synogsegn.no
907 68 797
Følg oss på facebook
Følg oss på instagram